КІРІСПЕ

Ана мен бала денсаулығына қатысты мәселелер әлемнің барлық елдерінде қоғамдық денсаулық сақтаудың негізгі басымдықтарының бірі болып табылады. Экономикалық даму деңгейі әртүрлі мемлекеттерде көмек көрсету үлгілері мен ресурстық мүмкіндіктер ерекшеленгенімен, аналық және перинаталдық нәтижелер денсаулық сақтау жүйесінің қолжетімділігі, сапасы және әлеуметтік әділеттілігінің маңызды индикаторлары ретінде қарастырылады.

Қазақстан халқының едәуір бөлігі ауылдық жерлерде тұрады және оның үлесі жалпы халық санының шамамен 40%-ын құрайды. Соңғы жылдары ауылдық медицинаны жаңғыртуға бағытталған реформалар жүргізілгеніне қарамастан, әйелдердің білікті акушерлік-гинекологиялық көмекке қол жеткізуінде аумақтық айырмашылықтар сақталуда. Ауылдық өңірлердегі инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, бейінді мамандар тапшылығы, медициналық жабдықтардың шектеулі болуы, көлік логистикасы және ақпараттық-ағартушылық жұмыстың біркелкі жүргізілмеуі репродуктивті денсаулыққа әсер ететін жүйелік факторлар болып табылады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен халықаралық ұйымдардың құжаттарында ана мен репродуктивті денсаулықты сақтау жаһандық дамудың ұзақ мерзімді басымдықтарының бірі ретінде көрсетіледі. Ана өлімін төмендету әйелдер денсаулығының ғана емес, денсаулық сақтау жүйесінің ұйымдастырушылық жетілуінің де интегралды көрсеткіші болып саналады. Репродуктивті денсаулық сақтау қызметтеріне тең қолжетімділікті қамтамасыз ету мақсаттары бұрыннан белгіленгенімен, әсіресе ауылдық және шалғай аймақтарда оларды іске асыру қарқыны біркелкі емес [1-3].

Ауылдық акушерлік көмектің күрделілігі оның көпкомпонентті табиғатымен байланысты. Мәселе тек медициналық ұйымның болуымен шектелмейді: әйелдің көмекке дер кезінде жүгінуі, жолдың ұзақтығы, маманның қолжетімділігі, шұғыл жағдайда жоғары деңгейлі стационарға жолдау, қаржылық кедергілер, медициналық сауаттылық және цифрлық байланыс бір-бірімен өзара әрекеттеседі. Сондықтан жекелеген елдердің тәжірибесін тек нәтижелік көрсеткіштер арқылы емес, қолданылған ұйымдастырушылық тетіктер арқылы салыстыру Қазақстан үшін практикалық мәнге ие.

Осы шолудың мақсаты – Үндістан, Нигерия, Гватемала, Непал, Қытай, АҚШ және Австралиядағы ауылдық акушерлік-гинекологиялық көмекті дамыту модельдерін Қазақстандағы қолданыстағы бағыттармен салыстыру, олардың негізгі іске асыру механизмдерін жүйелеу және Қазақстан жағдайында бейімдеуге болатын кешенді компоненттерді ұсыну. Шолудың ғылыми жаңалығы жаңа бастапқы эпидемиологиялық бағалау алуда емес, әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және географиялық контекстегі тәжірибелерді бірыңғай аналитикалық логикаға біріктіріп, Қазақстан үшін кадрлық, инфрақұрылымдық, цифрлық, көліктік және қауымдастыққа негізделген шаралардың өзара байланысқан моделін негіздеуде.

МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР

Зерттеу дизайны және дереккөздер

Зерттеу дизайны – нарративті әдеби шолу және салыстырмалы сапалық синтез. Мақалада пайдаланылған аналитикалық корпус 23 дереккөзден тұрады және 1988-2023 жылдары жарияланған материалдарды қамтиды. Корпусқа рецензияланатын ғылыми мақалалар, халықаралық ұйымдардың материалдары, ұлттық және өңірлік ресми есептер, бағдарламалық және жобалық есептер енгізілген. Негізгі салыстырылатын объектілер ретінде ауылдық акушерлік көмекті жетілдіруге бағытталған бағдарламалар мен ұйымдастырушылық модельдер, олардың қолжетімділікке, қызметті пайдалану көрсеткіштеріне, кадрлық тұрақтылыққа және ана мен нәресте денсаулығы көрсеткіштеріне ықпалы туралы жарияланған деректер қарастырылды.

Іріктеу критерийлері

Аналитикалық синтезге енгізу критерийлері: 1) ауылдық немесе шалғай аумақтардағы ана, жаңа туған нәресте немесе репродуктивті денсаулық мәселелеріне тікелей қатысы; 2) акушерлік-гинекологиялық көмекті ұйымдастыруға, кадрлық қамтамасыз етуге, инфрақұрылымға, телемедицинаға, мобильді медициналық қызметтерге, қаржылық ынталандыруға немесе қоғаммен жұмысқа қатысты нақты модельдің сипатталуы; 3) бағдарлама нәтижелері, қызмет қолжетімділігі немесе денсаулық көрсеткіштері туралы сандық не мазмұндық деректің болуы; 4) Қазақстанға салыстырмалы тұрғыдан қолдануға болатын ұйымдастырушылық тәжірибенің ұсынылуы. Аналитикалық синтезден қалалық ортаға ғана арналған, ауылдық контексті бөлмейтін, ана мен бала денсаулығына қатысы жоқ, қайталанатын немесе негізгі ұйымдастырушылық сұрақтарға мазмұндық ақпарат бермейтін материалдар шығарылды.

Деректерді алу және салыстырмалы талдау

Әрбір ел бойынша деректер бес домен бойынша жүйеленді: кадрлық саясат; медициналық және көліктік инфрақұрылым; қаржыландыру мен ынталандыру тетіктері; цифрлық және мобильді технологиялар; қауымдастықтың қатысуы мен жолдау жүйесі. Нәтижелердің әртүрлі жылдарда, әртүрлі көрсеткіштермен және әртүрлі дереккөздерден алынғанын ескере отырып, мета-талдау жүргізілген жоқ. Сандық көрсеткіштер бастапқы мақалада келтірілген дереккөздердегі сипаттама деңгейінде берілді, ал интерпретацияда себеп-салдарлық байланыстарды асыра бағаламау қағидаты сақталды.

Этикалық аспектілер

Бұл жұмыс жарияланған және қолжетімді әдеби деректерге негізделген шолу болып табылады; зерттеуге адамдар немесе жануарлар тікелей қатыстырылған жоқ, жаңа жеке деректер жиналмады және медициналық араласу жүргізілген жоқ. Осыған байланысты этикалық комитеттің жеке мақұлдауы және ақпараттандырылған келісім талап етілмейді. Дереккөздер авторлыққа, дәйексөз келтіруге және жариялау этикасына қойылатын талаптарды сақтай отырып пайдаланылды.

НӘТИЖЕЛЕР

Үндістан: қаржылық ынталандыру және институционалдық босануды арттыру

2005 жылы Үндістанда Janani Suraksha Yojana (JSY) бағдарламасы іске қосылды. Бағдарлама ауылдық жерлерде акушерлік көмекті жақсартуға және ана өлімін төмендетуге бағытталып, медициналық ұйымда босануды таңдаған жүкті әйелдерге қаржылық қолдау ұсынды. Бағдарламаның негізгі идеясы – әйелдің медициналық мекемеге жүгінуіне кедергі келтіретін экономикалық факторларды азайтып, босануды кәсіби медициналық бақылауға ауыстыру. Сонымен қатар, медициналық қызметкерлердің біліктілігін арттыру мен денсаулық сақтау нысандарының инфрақұрылымын күшейту шаралары жүргізілді. 2014-2015 жылдары 10,4 миллионнан астам әйелдің JSY арқылы медициналық ұйымда босану мүмкіндігіне ие болғаны көрсетілген. Жарияланған деректерде 2005-2016 жылдар аралығында медициналық ұйымдардағы босанулар үлесінің 18%-дан 52%-ға дейін артқаны келтіріледі. Бұл тәжірибе қаржылық ынталандырудың тек төлем ретінде емес, медициналық жүйеге ертерек және тұрақты қосылуды ынталандыратын механизм ретінде қолданылғанын көрсетеді. Дегенмен, шалғай ауылдарда медициналық мекемеге физикалық қолжетімділік пен қызмет сапасындағы айырмашылықтар сақталған [4, 5].

Нигерия: акушерлерді ауылдық аймақтарға бағытталған орналастыру

Нигерияда 2009 жылы Midwives Service Scheme (MSS) бағдарламасы ауылдық жерлердегі акушер мамандар тапшылығын азайтуға бағытталды. Бағдарлама аясында жаңа бітірген және зейнетке шыққан акушерлер шалғай аудандардағы алғашқы медициналық-санитариялық көмек ұйымдарына жіберілді. Модельдің негізгі күші – кадр тапшылығына тікелей жауап беру және жергілікті деңгейде босандыру мен шұғыл акушерлік көмектің қолжетімділігін көтеру. Бастапқы мақалада келтірілген деректерге сәйкес, ауылдық жерлерде босану кезіндегі медициналық көмектің қамтылуы 2009-2015 жылдар аралығында 38%-дан 60%-ға дейін артқан, ал медициналық ұйымдарда босану көрсеткіші 45%-дан 70%-ға дейін өскен. Ана өлімінің көрсеткіштері де сол кезеңге жақын жылдарда төмендегені хабарланған. Сонымен бірге акушерлерді үздіксіз кәсіби оқыту жүргізілген. Алайда инфрақұрылым мен жабдықтың жеткіліксіздігі, жалақы мен әлеуметтік жағдайға байланысты кадрларды ұзақ мерзімге ұстап қалу қиындықтары модельдің тұрақтылығын шектеген [6-8].

Гватемала: мобильді цифрлық мониторинг және телемедицина

Гватемаладағы TulaSalud ұйымының Healthy Pregnancy Project (HPP) жобасы ауылдық және майя халқы тығыз орналасқан Alta Verapaz пен San Marcos өңірлерінде аналық және перинаталдық тәуекелдерді ерте анықтауға бағытталды. Жоба 2012 жылдан бастап жүзеге асырылып, 21 000-нан астам әйелге антенаталдық және акушерлік көмек көрсетілгені сипатталады. Жобаның маңызды ерекшелігі – жергілікті медбикелердің мүмкіндігін цифрлық технологиямен күшейту. 50-ден астам медбике арнайы оқытудан өтіп, мәдени тұрғыдан бейімделген қызмет көрсету тәсілдерін меңгерген. Kawok мобильді қосымшасы арқылы жүкті әйелдер туралы деректер тіркеліп, қауіп факторлары мониторингтеліп, ақпарат орталық деңгейге нақты уақыт режимінде жеткізілген; телемедицина жоғары мамандандырылған кеңеске қашықтан қолжетімділік берген.

Жоба қамтыған аумақтарда аналық және неонаталдық нәтижелердің жақсарғаны туралы деректер жарияланған. San Marcos-та жалпы ана өлімі 138 жағдай ретінде көрсетілсе, HPP қамтыған аймақтарда 103 жағдай тіркелген; Alta Verapaz-та салыстырмалы көрсеткіштер 166 және 98 болып, шамамен 41% төмендеу ретінде берілген. Жаңа туған нәрестелер өлімі де жоба аумағында 2008 жылғы 25 жағдайдан 2012 жылы 13 жағдайға дейін төмендегені келтіріледі. Бұл деректерді интерпретациялау кезінде жобаның бақылаусыз бағдарламалық сипаты мен басқа қатарлас факторлардың ықтимал әсерін ескеру қажет; соған қарамастан, модель қашықтық жағдайында тәуекелді ерте анықтау, цифрлық тіркеу және телемедициналық қолдауды біріктірудің практикалық әлеуетін көрсетеді [9-12].

Непал: қауымдастыққа негізделген әйелдер топтары

Непалда ауылдық және шалғай аудандардағы әйелдер топтары ана мен бала денсаулығын қолдаудың қоғамға негізделген моделін қалыптастырды. Мұндай топтар жергілікті қажеттіліктерге жауап беріп, жүкті әйелдерге дәрі-дәрмек пен медициналық құралдарға қол жеткізуге арналған қаржылық қорлар құру, гигиеналық босану жиынтықтарын тарату, қауіп белгілері туралы ақпарат беру және медициналық ұйымға жүгінуді ынталандыру сияқты шараларды жүзеге асырған. Әсіресе табысы төмен отбасыларда бұл тәсіл медициналық көмектің әлеуметтік және ақпараттық кедергілерін төмендетуге бағытталды.

Жарияланған көрсеткіштерде Непалда ана өлімінің 2010 жылғы 258 деңгейінен 2020 жылы 186-ға дейін төмендеуі, жүктілік кезінде кемінде төрт рет медициналық бақылаудан өткен әйелдер үлесінің 2010 жылғы 45%-дан 2019 жылы 65%-ға дейін өсуі және үй жағдайында босанудың 2011 жылғы 57%-дан 2020 жылы 33%-ға дейін азаюы көрсетілген. Бұл өзгерістерді тек әйелдер топтарының қызметімен тікелей байланыстыруға болмайды, өйткені сол кезеңде ұлттық денсаулық сақтау саясаты мен басқа бағдарламалар да ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, қоғамды жұмылдыру, денсаулық сауаттылығы және медициналық ұйыммен байланысты нығайту ауылдық ана денсаулығының маңызды құрамдас бөлігі екенін зерттеулер растайды [13-15].

АҚШ: қызметтердің географиялық қолжетімділігі және телемедициналық қолдау

АҚШ-та бірқатар ауылдық өңірлерде босандыру қызметтерінің жабылуы мен акушерлік бөлімшелерге дейінгі қашықтықтың өсуі ана денсаулығы үшін маңызды проблема ретінде қарастырылады. Бастапқы мақалада 2014 жылы ауылдық округтердің 9%-ында акушерлік қызмет көрсететін ауруханалардың жабылғаны, 45%-ында мұндай қызметтің болмағаны және ауыл әйелдерінің елеулі бөлігі босандыру көмегінен алыс тұратыны туралы деректер келтірілген. Сонымен бірге ауылдық аумақтарда акушер-гинеколог мамандар тапшылығы, ана өлімінің жоғары болуы және шұғыл көмекке жетудің күрделілігі атап өтіледі. Телемедициналық консультациялар, өңірлік мамандар желісі және кадрларға қаржылық ынталандыру осы алшақтықтарды азайту тәсілдері ретінде қарастырылған. Бұл модель Қазақстан үшін телемедицинаның өздігінен жеткіліксіз екенін, оның жолдау маршруты, көлік логистикасы және жергілікті мамандармен бірге құрылуы қажет екенін көрсетеді [16, 17].

Австралия: шалғай аумақтарға мобильді мамандандырылған көмек

Австралияның географиялық ерекшеліктері шалғай және сирек қоныстанған аудандарға медициналық қызмет жеткізудің арнайы модельдерін қалыптастырды. Бастапқы материалда ауылдық аумақтарда акушерлік қызмет көрсететін ұйымдар саны қалаларға қарағанда аз екені және ұшқыш дәрігерлер форматына негізделген мобильді көмек жүздеген шалғай елді мекенді қамтитыны сипатталған. Мұндай модельдің құндылығы – тұрақты толыққанды стационар ұстау мүмкін емес жерлерге мамандандырылған консультация, ультрадыбыстық диагностика және шұғыл көлік қолдауын жеткізу. Жарияланған деректерде жүктілікті медициналық бақылаумен қамту артқаны және медициналық көмекке жету уақыты қысқарғаны көрсетіледі. Сонымен қатар шалғай аймақтардағы инфрақұрылымдық шектеулер мен мұндай қызметтің тұрақты мемлекеттік-жекеменшік қаржыландыруға тәуелділігі сақталады [18].

Қытай: бастапқы медициналық көмек, сақтандыру және жолдау жүйесінің кеңеюі

Қытайда ауылдық жерлердегі ана денсаулығы көрсеткіштерінің жақсаруы бастапқы медициналық көмекті кеңейту, медициналық сақтандыру, институционалдық босануды арттыру және тұрақты жолдау жүйесімен қатар жүрген. 1991 жылы ауылдық аумақтардағы ана өлімінің көрсеткіші 100 000 тірі туылғанға шаққанда 100 жағдай болғаны, ал 2015 жылы 20,2-ге дейін төмендегені көрсетіледі. Осы кезеңде медициналық ұйымда босану үлесі шамамен 50%-дан 99%-ға дейін өскен. Жүктілік кезінде кемінде бес рет медициналық тексеруден өткен ауыл әйелдерінің үлесі 1991 жылғы 30%-дан 2015 жылы 85%-ға дейін артқан; нәресте өлімі 1990 жылғы 47,6-дан 2015 жылы 1000 тірі туылғанға шаққанда 9,5-ке дейін азайған.

Бұл өзгерістер жүкті әйелдерге тегін немесе жеңілдетілген қызмет ұсыну, ауылдық деңгейдегі акушерлер мен алғашқы медициналық көмек мамандары санын арттыру, телемедицинаны, мониторингті және сатылы жолдау механизмдерін енгізумен бірге жүзеге асқан. Қытай тәжірибесі жеке жобадан гөрі жүйелік интеграцияның маңызын көрсетеді: қаржыландыру, алғашқы буын және жоғары деңгейлі ұйымдар арасындағы маршрут бір жүйеде жұмыс істеген жағдайда ауыл мен қала арасындағы алшақтық қысқарады [19, 20].

Қазақстан: қолданыстағы бағыттар және шешілмеген кедергілер

Қазақстанда ауылдық жерлердегі акушерлік-гинекологиялық көмекті дамыту соңғы жылдары алғашқы медициналық-санитариялық көмекті күшейту, фельдшерлік-акушерлік пункттерді (ФАП), дәрігерлік амбулаториялар мен аудандық ауруханаларды жаңғырту арқылы жүргізілуде. 2022 жылғы деректер бойынша жүктілікті ерте мерзімде есепке алынған әйелдер үлесі республикада 90%-ға жеткен, ал ауылдық жерлерде 85-87% деңгейінде көрсетілген [21]. Бұл көрсеткіш профилактикалық бақылаудың салыстырмалы жоғары қамтылуын білдіргенімен, бақылауға ерте тұру медициналық көмектің барлық кезеңдеріндегі сапа мен шұғыл қолжетімділікті автоматты түрде қамтамасыз етпейді.

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында 2022 жылы 302 жүкті әйел есепке алынып, олардың 92,7%-ы жүктіліктің алғашқы 12 аптасында тіркелген. Сол жылы ауданда 246 бала дүниеге келген және 3 жаңа туған нәресте өлімі тіркелген. Жаңа туған нәрестелер арасындағы аурушаңдық 100 нәрестеге шаққанда 5 жағдай ретінде берілген [22]. Мұндай аудандық деректер ауылдық денсаулық сақтау нәтижелерін ұлттық орташа көрсеткіштермен ғана емес, нақты аумақтық маршруттар мен ресурс қолжетімділігі контекстінде бағалау қажеттігін көрсетеді.

2021 жылғы мәліметтер бойынша ауылдық елді мекендерде 2 800-ден астам медициналық нысан жұмыс істеп, олардың 1 500-ден астамын ФАП құраған. Соған қарамастан, акушер-гинекологтар мен неонатологтарды қоса алғанда, бейінді кадр тапшылығы сақталады. 2022 жылы акушер-гинеколог мамандардың 27%-ы ауылдық жерлерде қызмет атқарғаны көрсетілген [23]. Кейбір шалғай елді мекендерде әйелдерге ең жақын босану бөлімшесіне 50-70 км жол жүру қажет болуы мүмкін, сондықтан көлік қолжетімділігі мен тәуекелді жүкті әйелдерді алдын ала маршрутизациялау маңызды болып қалады.

Оң үрдістердің қатарында ауылдық медициналық инфрақұрылымды кеңейту, жаңа нысандар салу, телемедицина, онлайн консультациялар, портативті ультрадыбыстық құрылғылар және цифрлық денсаулық құралдарын енгізу бар. «Ауылдық денсаулықты сақтау» бағыты шеңберінде 2027 жылға дейін шамамен 650 жаңа медициналық нысан салу туралы жоспарлар келтірілген. Осы шаралардың тиімділігі оларды кадрлық қамтамасыз ету, жабдыққа техникалық қызмет көрсету, тұрақты интернет, шұғыл тасымалдау және жоғары деңгейлі акушерлік орталықтармен интеграциялау дәрежесіне тәуелді.

Салыстырмалы синтез

Халықаралық тәжірибелерді салыстыру ауылдық акушерлік көмекті жақсартатын шараларды бес өзара байланысты компонентке біріктіруге мүмкіндік берді. Біріншісі – кадрларды ауылға тарту ғана емес, оларды ұстап қалуға жағдай жасау: кәсіби қолдау, үздіксіз оқыту, қаржылық ынталандыру және мансаптық траектория. Екіншісі – инфрақұрылым мен көлік: ФАП немесе амбулаторияның болуы шұғыл босандыру орталығына қауіпсіз жеткізу маршрутымен толықтырылуы тиіс. Үшіншісі – цифрлық компонент: телемедицина, мобильді қосымша және портативті диагностика жергілікті маманның мүмкіндігін кеңейтеді. Төртіншісі – халықтың медициналық көмекке жүгінуін ынталандыратын қаржылық және әлеуметтік тетіктер. Бесіншісі – қауымдастыққа негізделген ақпараттандыру, қауіп белгілерін ерте тану және жүкті әйелді медициналық жүйемен тұрақты байланыстыру.

Кесте 1 - Ауылдық акушерлік көмекті дамыту модельдерінің салыстырмалы сипаттамасы

ТАЛҚЫЛАУ

Шолу нәтижелері ауылдық акушерлік көмектің тиімділігі бір компонентке тәуелді емес екенін көрсетеді. Қаржылық ынталандыру медициналық ұйымға жүгінуді арттыруы мүмкін, бірақ егер жақын жерде дайындалған маман, диагностикалық мүмкіндік немесе шұғыл тасымалдау болмаса, оның әсері шектеледі. Керісінше, инфрақұрылым салу кадрларды ұстап қалу стратегиясымен және клиникалық маршрутпен қамтамасыз етілмесе, ресурс толық пайдаланылмауы мүмкін. Осы тұрғыдан Үндістандағы сұранысты ынталандыру, Нигериядағы кадрлық орналастыру, Гватемаладағы цифрлық мониторинг, Непалдағы қоғамды жұмылдыру, Австралиядағы мобильді қызмет және Қытайдағы жүйелік интеграция бір-бірін толықтыратын элементтер ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қазақстан үшін тікелей көшіруден гөрі аймақтық бейімдеу маңызды. Халық тығыздығы төмен және елді мекендер арасындағы қашықтық жоғары өңірлерде мобильді бригадалар, портативті диагностика және телемедициналық акушерлік қолдау басым болуы мүмкін. Халық тығыз орналасқан ауылдық өңірлерде ФАП пен амбулаториялардың штаттық тұрақтылығы, жоспарлы антенаталдық бақылау және аудандық/облыстық перинаталдық орталықтарға жолдау жүйесінің тиімділігі үлкен маңызға ие. Бұл ретте жүкті әйелдің тәуекел деңгейін ерте анықтау және босануға дейін жоғары деңгейлі ұйымға алдын ала бағыттау шұғыл тасымалдауға тәуелділікті азайта алады.

Шолудың ғылыми жаңалығы – ауылдық акушерлік көмекті кадр, инфрақұрылым, цифрландыру, көлік және қоғаммен жұмыс сияқты бөлек бағыттар жиынтығы емес, бір клиникалық-ұйымдастырушылық контур ретінде қарастыру. Мұндай контурда алғашқы буын тәуекелді анықтайды, телемедицина мамандық сараптамасын қолжетімді етеді, стандартталған маршрут жоғары деңгейлі ұйымға уақытылы жолдауды қамтамасыз етеді, ал көлік және әлеуметтік қолдау әйелдің сол маршруттан нақты өтуіне мүмкіндік береді. Нәтижелерді бағалау үшін тек ана өлімі сияқты сирек соңғы көрсеткіштерді емес, ерте есепке алу, жоспарлы антенаталдық бақылау, жоғары тәуекелді әйелдерді жолдау уақыты, стационарға дейінгі жол ұзақтығы, шұғыл тасымалдау уақыты, кадр ауысымы және телемедицина консультацияларының клиникалық нәтижелілігі сияқты аралық индикаторларды да қолдану орынды.

Зерттеудің шектеулері

Бұл жұмыстың бірнеше шектеуі бар. Біріншіден, шолу жүйелі шолу емес және мақалада бастапқы әдеби іздеудің толық дерекқорлық стратегиясы, іздеу жолдары мен PRISMA бойынша кезеңдік скрининг сипатталмаған; сондықтан барлық релевантты жарияланымдарды толық қамтыды деп айтуға болмайды. Екіншіден, енгізілген дереккөздер дизайны, жылдары, нәтижелік көрсеткіштері және ауылдық аумақ анықтамасы бойынша гетерогенді, бұл елдер арасындағы тікелей сандық салыстыруды шектейді. Үшіншіден, кейбір мәліметтер бағдарламалық, ведомстволық немесе ішкі есептерден алынған және рецензияланатын мақалалармен бірдей дәлел деңгейіне ие емес. Төртіншіден, уақыт бойынша өзгеретін денсаулық сақтау реформалары мен әлеуметтік-экономикалық факторлар байқалған нәтижелерге қатар әсер етуі мүмкін; сондықтан шолуда келтірілген өзгерістерді жекелеген бағдарламалардың тікелей себептік әсері ретінде түсіндіру дұрыс емес. Бесіншіден, жарияланымдар сапасына формалды risk-of-bias бағалауы жүргізілмеген және мета-талдау орындалмаған.

Зерттеудің перспективалары және практикалық ұсыныстар

Келесі кезеңде Қазақстан үшін ауылдық акушерлік көмектің дәлелді моделін қалыптастыру мақсатында PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science және басқа релевантты дерекқорларда алдын ала тіркелген хаттама бойынша жүйелі немесе scoping review жүргізу орынды. Онда жарияланымдарды іріктеу PRISMA қағидаттарымен көрсетіліп, зерттеу сапасы стандартталған құралдармен бағалануы тиіс. Қазақстанның әртүрлі географиялық өңірлерінде қызметке дейінгі қашықтық, кадр тұрақтылығы, жүкті әйелдің жолдау маршруты, телемедицина қолдану жиілігі мен нақты клиникалық нәтижелерін біріктіретін өңірлік деректер базасын құру да маңызды.

Практикалық тұрғыдан перспективалы бағыттарға: 1) ауыл акушерлері мен дәрігерлерін ұзақ мерзімге ұстап қалуға арналған өңірлік ынталандыру пакеттері; 2) аудандық және облыстық перинаталдық орталықтармен тәулік бойы телемедициналық консультация; 3) портативті УДЗ және негізгі зертханалық тесттермен жабдықталған мобильді бригадалар; 4) жоғары тәуекелді жүктілікті ерте стратификациялау және жоспарлы алдын ала госпитализация; 5) шұғыл акушерлік тасымалдау уақытын мониторингтеу; 6) ауыл әйелдеріне мәдени және тілдік тұрғыдан бейімделген ақпараттық бағдарламалар; 7) енгізілетін шаралардың клиникалық әсерімен қатар шығын-тиімділігін бағалау жатады. Бұл шаралар пилоттық өңірлерде кезең-кезеңімен енгізіліп, алдын ала белгіленген индикаторлар бойынша салыстырмалы бағалануы тиіс.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ана мен бала денсаулығын сақтау ауылдық денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығы мен әлеуметтік әділеттілігінің негізгі өлшемдерінің бірі. Үндістан, Нигерия, Гватемала, Непал, Қытай, АҚШ және Австралия тәжірибелері ауылдық акушерлік көмектің нәтижесін тек медициналық ұйым саны емес, кадрлардың жеткіліктілігі мен тұрақтылығы, көлік және диагностикалық инфрақұрылым, қаржылық және әлеуметтік кедергілерді азайту, телемедицина, мобильді қызметтер, қауымдастықпен жұмыс және тиімді жолдау жүйесі анықтайтынын көрсетеді.

Қазақстанда ФАП желісін дамыту, телемедицинаны енгізу, жаңа медициналық нысандар салу және цифрлық құралдарды қолдану халықаралық тиімді бағыттармен үйлеседі. Сонымен бірге кадр тапшылығы, шалғай елді мекендердегі жол қашықтығы, жабдықталу және қызметтердің өңірлер бойынша біркелкі еместігі сақталады. Сондықтан ауылдық акушерлік-гинекологиялық көмекті жетілдіру үшін бөлек жобалардан гөрі, алғашқы буыннан перинаталдық орталыққа дейінгі бірыңғай маршрутқа біріктірілген кешенді модель қажет. Оның тиімділігі клиникалық нәтижелермен қатар қолжетімділік, тасымалдау уақыты, кадр тұрақтылығы және пациенттің қызметті пайдалану көрсеткіштері арқылы тұрақты бағалануы тиіс.