Оценка психического здоровья учащихся средних школ Арысского района
Аннотация
Введение. Психическое здоровье подростков является важной проблемой общественного здоровья, связанной с учебной успешностью, социальной адаптацией и личностным развитием. Ограниченность локальных данных по Арысскому району повышает значимость описания психологических рисков в школьной среде и обоснования мер поддержки.
Цель. Охарактеризовать состояние психического здоровья учащихся средних школ Арысского района, определить основные психосоциальные факторы риска и обосновать направления школьной психологической поддержки.
Материалы и методы. В исходной рукописи указано использование анкетирования, стандартизированных психологических тестов, структурированных интервью и обзора литературы. Поиск публикаций за последние десять лет проводился в PubMed, Medline, Google Scholar, eLibrary и CyberLeninka. Количественные данные анализировались преимущественно описательно, материалы интервью - методом содержательного анализа. В исходной рукописи не приведены размер выборки, период исследования, точные названия и пороговые значения психометрических инструментов, а также полные параметры статистического анализа.
Результаты. Согласно представленной в рукописи описательной классификации, 30% учащихся были отнесены к группе с относительно устойчивым психическим состоянием, 40% - к группе с наличием стресса при условно сохранной адаптации, 20% - к группе с негативными психологическими проявлениями и 10% - к группе с более выраженными трудностями. В качестве основных факторов выделены семейная поддержка, школьная среда, социальные отношения, личностные особенности и экономические условия.
Обсуждение. Полученные данные согласуются с представлением о возможной связи академического давления, социальной изоляции, семейных трудностей и недостаточной школьной психологической поддержки с благополучием подростков. Вместе с тем отсутствие полной информации о выборке и инструментах, а также показателей статистической значимости не позволяет интерпретировать результаты как причинные связи или популяционные оценки распространенности.
Заключение. Представленные результаты обосновывают целесообразность усиления психологической поддержки, раннего скрининга и консультирования в школах, а также повышения психологической грамотности родителей и педагогов. Для подтверждения выявленных закономерностей необходимы последующие исследования с полностью описанной методологией и достаточным объемом выборки.
Ключевые слова:
Полный текст
КІРІСПЕ
Психикалық денсаулық қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Жасөспірім кезеңінде эмоционалдық тұрақтылық, өзін-өзі бағалау, әлеуметтік қарым-қатынас және стресске төтеп беру қабілеті оқу жетістігімен және тұлғалық дамумен тығыз байланысты. Психикалық саулық туралы қазіргі түсініктер адамның өз жағдайын түсінуіне, әлеуметтік ортаға бейімделуіне және өмір сапасын сақтауға бағытталған [6].
Орта мектеп оқушылары үшін академиялық қысым, құрдастармен қарым-қатынас, отбасылық қиындықтар және мектептегі психологиялық қолдаудың жеткіліктілігі ерекше маңызға ие. Халықаралық және отандық материалдарда жасөспірімдердің психикалық денсаулығына қатысты осы факторлар жүйелі түрде қарастырылады [13-16]. Деструктивті мінез-құлық пен бейімделу қиындықтары осал жасөспірімдерде қосымша тәуекел қалыптастыруы мүмкін [5].
Арыс ауданы сияқты аймақтық деңгейде оқушылардың психикалық денсаулығына қатысты нақты деректердің шектеулілігі мектеп әкімшілігі мен психологиялық қызметтердің дәлелді шешім қабылдауын қиындатады. Сондықтан оқушылардың эмоционалдық жағдайын, күйзеліс деңгейін, өзін-өзі бағалауын және әлеуметтік қарым-қатынас ерекшеліктерін кешенді қарастыру практикалық маңызға ие.
Зерттеудің мақсаты – Арыс ауданының орта мектеп оқушыларының психикалық денсаулық жағдайын сипаттау, негізгі психоәлеуметтік қауіп факторларын айқындау және мектептік психологиялық қолдау бағыттарын негіздеу.
МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР
Зерттеу дизайны және дереккөздер
Қолжазбада зерттеу сипаттамалық сипатта берілген және әдеби шолуды, сауалнаманы, стандартталған психологиялық тесттерді және құрылымдалған интервьюді біріктіреді. Теориялық және әдістемелік база қалыптастыру үшін PubMed, Medline, Google Scholar, eLibrary және CyberLeninka дерекқорларындағы соңғы он жылдағы жарияланымдар қарастырылған [13][16].
Әдеби іздеуде «орта мектеп оқушылары», «психикалық денсаулық», «эмоционалдық күй», «стресс деңгейі», «психологиялық тестілеу» және «қолдау бағдарламалары» түйінді сөздері қолданылған. Толық мәтінді жарияланымдар іріктеліп, тек абстрактілер мен жарнамалық материалдар есепке алынбаған. Ұйымдастырушылық, қаржылық, білім беру және психоәлеуметтік кедергілер де талқыланған [2-11].
Психологиялық бағалауға қатысты әдістемелік әдебиетте мектеп жасындағы балаларға арналған көпақпараттық бағалау құралдары, мінез-құлық пен эмоциялық қиындықтарды скринингтеу және стресс, мазасыздық, депрессиялық симптомдарды бағалау тәсілдері сипатталған [7-9]. Бастапқы қолжазбада осы құралдардың қайсысы нақты эмпирикалық бөлімде қолданылғаны толық көрсетілмеген.
Эмпирикалық деректерді жинау
Авторлық мәтінде оқушылардан деректер сауалнама, стандартталған психологиялық тесттер және құрылымдалған интервью арқылы жиналғаны көрсетілген. Әр жауап пен бақылау бірлігі алдын ала белгіленген кодтар мен санаттарға сәйкестендіріліп, сандық және сапалық деректер бөлек жүйеленген. Өзін-өзі бағалау мен тұлғалық қалыптасуға қатысты психологиялық тұжырымдар зерттеу нәтижелерін түсіндіру контексінде пайдаланылған [3].
Мектеп ортасына бейімделу, педагогикалық қолдау және жеке білім беру қажеттіліктерін ескеру оқушының эмоционалдық жай-күйімен байланысты болуы мүмкін [2][4]. Бұл факторлар эмпирикалық нәтижелерді интерпретациялау кезінде контекстік айнымалылар ретінде қарастырылған.
Деректерді талдау
Сандық деректер үшін жиіліктер мен пайыздық үлестерді қоса алғанда сипаттамалық статистика қолданылғаны көрсетілген; нәтижелерді көрнекі көрсету үшін кестелер мен диаграммалар пайдаланылған. Қолжазбада корреляциялық, регрессиялық және факторлық талдау жүргізілгені де жазылған, алайда нақты коэффициенттер, сенімділік интервалдары, p-мәндер, модель параметрлері және бағдарламалық қамтамасыз етудің нақты нұсқасы берілмеген. Осыған байланысты редакцияланған нұсқада статистикалық мәнділік туралы расталмаған тұжырымдар қолданылмайды.
Құрылымдалған интервьюлерден алынған сапалық материалдар негізгі тақырыптар мен қайталанатын мазмұндық үлгілер бойынша топтастырылған. Сандық және сапалық нәтижелер біріктіріліп, оқушылардың психикалық әл-ауқатына ықпал етуі мүмкін факторлар сипаттамалық деңгейде интерпретацияланған.
Этикалық аспектілер
Зерттеу кәмелетке толмаған мектеп оқушыларына қатысты сауалнама, психологиялық тестілеу және интервью рәсімдерін сипаттайды. Бастапқы қолжазбада этикалық комиссияның мақұлдауы, ата-аналардың немесе заңды өкілдердің ақпараттандырылған келісімі және оқушылардың келісімі (assent) туралы жеткілікті мәлімет берілмеген. Бұл ақпарат мақала жіберілгенге дейін авторлар тарапынан құжаттық түрде нақтылануы тиіс.
НӘТИЖЕЛЕР
Психикалық денсаулық жағдайының сипаттамалық жіктелуі
Қолжазбада ұсынылған дөңгелек диаграммада Арыс ауданының орта мектеп оқушыларының психикалық денсаулық жағдайы төрт сипаттамалық санатқа бөлінген. Берілген үлестер бойынша 30% оқушы «психикалық денсаулығы салыстырмалы тұрақты», 40% «күйзелісті, бірақ шартты түрде қалыпты», 20% «жағымсыз психологиялық көріністер байқалады», ал 10% «айқынырақ қиындықтар бар» санатына жатқызылған.
Бұл пайыздар бастапқы қолжазбада берілген авторлық сипаттамалық жіктеуді көрсетеді. Іріктеменің нақты көлемі, диагностикалық құралдың атауы және санаттарға бөлу шектері көрсетілмегендіктен, аталған үлестерді Арыс ауданындағы барлық оқушылар үшін популяциялық таралу көрсеткіші немесе клиникалық диагноз ретінде түсіндіруге болмайды.
Сурет 1 – Арыс ауданындағы орта мектеп оқушыларының психикалық денсаулық
жағдайының сипаттамалық санаттары
Ескерту: диаграммадағы 30%, 40%, 20% және 10% көрсеткіштері бастапқы қолжазбада берілген сипаттамалық үлестер; олардың негізінде клиникалық диагноз немесе себептік қорытынды жасалмайды.
Негізгі психоәлеуметтік факторлар
Авторлық талдауда академиялық қысым мен әлеуметтік оқшаулану күйзеліс деңгейінің жоғарылауымен байланысты негізгі факторлар ретінде сипатталған. Отбасылық және мектептік қолдау жеткіліксіздігі кейбір оқушылардағы депрессиялық симптомдар мен өзін-өзі бағалаудың төмендеуімен байланыстырылған. Жыныстық, әлеуметтік-экономикалық және білімдік көрсеткіштер бойынша айырмашылықтар да сипатталған, бірақ олардың статистикалық мәнділігіне қатысты толық көрсеткіштер берілмеген.
Кибербуллинг жасөспірімдердің психикалық денсаулығына ықпал ететін қосымша әлеуметтік тәуекел ретінде қарастырылған. Әдебиетте оның таралу көрсеткіштері қолданылған анықтама мен әдістемеге қарай кең ауқымда өзгеретіні көрсетіледі [14]. Кибербуллинг депрессиялық симптомдармен, мазасыздықпен, өзін-өзі бағалаудың төмендеуімен және басқа да жағымсыз психологиялық салдарлармен байланысты болуы мүмкін [1, 13,14].
Кесте 1 – Психикалық денсаулықпен байланысты факторлар және қолдау бағыттары
|
Фактор |
Сипаттамасы |
Салыстырмалы үлес |
Ұсынылған қолдау шаралары |
|
Отбасылық қолдау |
Отбасындағы эмоционалдық қолдау мен ата-ана қарым-қатынасы |
35% |
Отбасылық кеңес беру, ата-ана тренингтері, психологиялық семинарлар |
|
Мектеп ортасы |
Оқу шарттары, мұғалімдердің қолдауы, мектептегі психологиялық қызмет |
30% |
Мұғалімдермен тұрақты диалог, мектептегі психологиялық кеңес беру |
|
Әлеуметтік қатынастар |
Достық және сыныптық қарым-қатынастар, әлеуметтік желілердің ықпалы |
20% |
Топтық қолдау, әлеуметтік қолдау бағдарламалары |
|
Жеке тұлғалық қасиеттер |
Өзін-өзі бағалау, стрессті басқару қабілеті, эмоционалдық тұрақтылық |
10% |
Жеке даму курстары, жеке кеңес беру, өзін-өзі басқару тренингтері |
|
Экономикалық жағдайлар |
Отбасының қаржылық жағдайы, әлеуметтік мәртебе және олардың психологиялық ықпалы |
5% |
Қоғамдық қолдау, ақпараттық және консультациялық шаралар |
Ескерту: 35%, 30%, 20%, 10% және 5% мәндері бастапқы қолжазбада «әсер ету деңгейі» ретінде берілген. Нақты статистикалық модель, коэффициенттер және себептік талдау көрсетілмегендіктен, бұл мәндер редакцияланған нұсқада авторлық сипаттамалық үлестер ретінде ұсынылады және effect size ретінде түсіндірілмейді.
ТАЛҚЫЛАУ
Зерттеу нәтижелері Арыс ауданының орта мектеп оқушыларының психикалық денсаулығы бір ғана факторға емес, академиялық, әлеуметтік, отбасылық және тұлғалық жағдайлардың өзара ықпалына тәуелді болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қолжазбада жоғары стресс, мазасыздық және кейбір оқушыларда депрессиялық симптомдар туралы мәліметтер берілген. Бұл тұжырымдар жасөспірімдердің психикалық денсаулығына арналған халықаралық әдебиеттегі жалпы бағыттармен үйлеседі [13,15,16].
Академиялық қысымға емтихан кезеңдері, жоғары оқу талаптары және ұзақ оқу жүктемесі жатқызылған. Мұндай факторлар эмоционалдық тұрақсыздық пен күйзелістің күшеюімен байланысты болуы мүмкін. Мектеп жағдайына бейімделудің қиындығы және педагогикалық қолдаудың жеткіліксіздігі де оқушының психологиялық жай-күйіне әсер етуі ықтимал [2][4]. Сондықтан оқу жүктемесін басқару мен мектептегі психологиялық қолдау жүйесін жетілдіру практикалық тұрғыдан негізді бағыт болып табылады.
Әлеуметтік қатынастар саласында құрдастармен және мұғалімдермен қарым-қатынас қиындықтары, әлеуметтік оқшаулану және кибербуллинг тәуекелі маңызды. Кибербуллингтің әртүрлі анықтамалары таралу көрсеткіштерінің кең өзгеруіне әкеледі [14], сондықтан оны бағалау кезінде стандартталған анықтамалар мен валидтелген құралдар қажет.
Отбасылық орта қолжазбада жетекші факторлардың бірі ретінде көрсетілген. Ата-аналық эмоционалдық қолдаудың жеткіліксіздігі, отбасылық қақтығыстар және әлеуметтік-экономикалық қиындықтар оқушының өзін-өзі бағалауына және эмоциялық тұрақтылығына ықпал етуі мүмкін. Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы мен тұлғалық қалыптасуы әлеуметтік бағалау мен ата-аналық қолдаумен байланысты психологиялық механизмдер арқылы дамиды [1,13].
Мектептік интервенциялар жүйелі скринингті, кәсіби психологтардың қолжетімділігін, ата-аналар мен мұғалімдердің психологиялық сауаттылығын арттыруды және әлеуметтік қолдау бағдарламаларын қамтуы мүмкін. Ата-аналармен коммуникацияда қысымсыз диалог, баланың сезімдерін тыңдау және қолдау көрсету қағидалары маңызды [5,10,11]. Болашақ зерттеулерде ұзақ мерзімді бақылау, кеңейтілген іріктеме және бірнеше мектепті қамтитын дизайн қарастырылғаны жөн [12].
Зерттеудің шектеулері
Бұл зерттеудің нәтижелерін интерпретациялауда бірнеше маңызды шектеу ескерілуі тиіс. Біріншіден, бастапқы қолжазбада іріктеменің көлемі, жас және жыныс құрылымы, мектептер саны, қатысушыларды іріктеу тәсілі және зерттеу мерзімі көрсетілмеген. Сондықтан пайыздық нәтижелердің репрезентативтілігін бағалау мүмкін емес.
Екіншіден, «стандартталған психологиялық тесттер» қолданылғаны көрсетілгенімен, нақты құралдардың атаулары, тілдік нұсқалары, валидтілігі, шкалалар мен cut-off мәндері берілмеген. Осы себепті 30/40/20/10 санаттарының диагностикалық мағынасы шектеулі.
Үшіншіден, қолжазбада корреляциялық, регрессиялық және факторлық талдау жүргізілгені айтылғанымен, коэффициенттер, p-мәндер, сенімділік интервалдары және модель сапасының көрсеткіштері жоқ. Сондықтан статистикалық мәнділік пен себептік байланыстар туралы тұжырымдар жасалмады.
Төртіншіден, кәмелетке толмағандармен жүргізілген зерттеу үшін этикалық мақұлдау, ата-аналық/заңды өкіл келісімі және оқушының келісімі туралы мәліметтер нақтылануы қажет. Бесіншіден, әдеби шолудың іздеу стратегиясы толық жүйелі шолу стандартына сәйкес сипатталмаған; жарияланымдарды іріктеу саны мен сапаны бағалау рәсімі берілмеген.
ҰСЫНЫСТАР
1) Мектептерде психологиялық қиындықтарды ерте анықтауға бағытталған жүйелі, валидтелген скрининг бағдарламаларын енгізу.
2) Кәсіби психологтар мен кеңесшілердің қолжетімділігін арттыру және мектептегі психологиялық қызметті күшейту.
3) Ата-аналар мен мұғалімдер үшін психологиялық сауаттылық, жасөспіріммен қауіпсіз коммуникация және ерте ескерту белгілерін тану бойынша тренингтер өткізу.
4) Академиялық жүктеме мен бағалау тәжірибесін оқушының психологиялық әл-ауқатын ескеретін тәсілдермен үйлестіру.
5) Отбасылық және әлеуметтік қолдау бағдарламаларын дамыту, кибербуллингтің алдын алу және әлеуметтік оқшаулануды азайту шараларын күшейту.
6) Әдіснамасы толық сипатталған, жеткілікті және репрезентативті іріктемесі бар көпорталықты әрі ұзақ мерзімді зерттеулер жүргізу.
ҚОРЫТЫНДЫ
Арыс ауданының орта мектеп оқушылары бойынша ұсынылған сипаттамалық деректер психикалық әл-ауқаттың біркелкі еместігін және оқушылардың бір бөлігінде күйзеліс пен басқа да психологиялық қиындықтардың бар екенін көрсетеді. Авторлық жіктеуде ең үлкен үлесті «күйзелісті, бірақ шартты түрде қалыпты» санаты құрайды, ал айқынырақ қиындықтары бар топ қосымша назарды қажет етеді.
Нәтижелер академиялық қысым, әлеуметтік қатынастар, отбасылық қолдау және мектеп ортасын оқушылардың психикалық денсаулығын қолдау бағдарламаларын жоспарлау кезінде бірге қарастыру қажеттігін көрсетеді. Сонымен бірге әдіснамалық мәліметтердің толық болмауы нәтижелердің жалпылануын шектейді. Сондықтан мектептік скрининг пен қолдау шараларын дамыту ғылыми тұрғыдан негізді болғанымен, олардың тиімділігі кейінгі сапалы зерттеулермен бағалануы тиіс.Список литературы
- Қалмақова ЖА, Әбдірахманова ШЗ, Адаева ӘӘ, Слажнева ТИ, Назарова СА, Раисова ҚӘ, Шамгунова ДМ, Сулейманова НА. Қазақстан оқушыларының өмір салты факторлары, олардың физикалық, психикалық денсаулығы мен әл-ауқаты: ұлттық есеп. Астана: ҚР ДСМ Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы; 2023. 121 б. ISBN 978-601-7606-45-9.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің міндетін атқарушы. Орта білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметтің жұмыс істеу қағидаларын бекіту туралы: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің м.а. 2022 жылғы 25 тамыздағы №377 бұйрығы [Internet]. Нұр-Сұлтан; 2022 [cited 2026 Aug 21]. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2022 жылғы 26 тамызда №29288 болып тіркелген.
- Джуманова ГК. Оқушылар зейіндерін дамыту арқылы өзін-өзі тәрбиелеудің психологиялық ерекшеліктері: психол. ғыл. канд. дис. Алматы; 2008. 16 б.
- Мадалиева ЗБ, Жолдасова МК. Психологиялық кеңес берудің негіздері: оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті; 2018. 146 б. ISBN 978-601-04-3518-6.
- Болатқызы Ә. Балалардың психикалық денсаулығы – еліміздің болашағының кепілі [Internet]. Qamshy.kz. 2024 Mar 14 [cited 2026 Aug 21].
- Ұлттық ғылыми медициналық орталық. Психикалық денсаулық: қызықты фактілер мен заманауи әдістер [Internet]. [cited 2026 Aug 21].
- Achenbach TM, Rescorla LA. Manual for the ASEBA School-Age Forms & Profiles: an integrated system of multi-informant assessment. Burlington (VT): ASEBA; 2001. 238 p. ISBN 978-0-938565-73-4.
- Goodman R, Ford T, Simmons H, Gatward R, Meltzer H. Using the Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ) to screen for child psychiatric disorders in a community sample. Br J Psychiatry. 2000;177(6):534-539. doi:10.1192/bjp.177.6.534.
- Lovibond SH, Lovibond PF. Manual for the Depression Anxiety Stress Scales. 2nd ed. Sydney: Psychology Foundation of Australia; 1995.
- Horowitz JL, Garber J. The prevention of depressive symptoms in children and adolescents: a meta-analytic review. J Consult Clin Psychol. 2006;74(3):401-415. doi:10.1037/0022-006X.74.3.401.
- Weist MD, Evans SW, Lever NA, editors. Handbook of School Mental Health: Advancing Practice and Research. New York: Springer; 2003. xv, 386 p. doi:10.1007/978-0-387-73313-5.
- Jessor R, Van Den Bos J, Vanderryn J, Costa FM, Turbin MS. Protective factors in adolescent problem behavior: moderator effects and developmental change. Dev Psychol. 1995;31(6):923-933. doi:10.1037/0012-1649.31.6.923.
- World Health Organization. Mental health of adolescents [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2025 Sep 1 [cited 2026 Aug 21].
- UNESCO. School violence and bullying: global status report. Paris: UNESCO; 2017. 54 p. ISBN 978-92-3-100197-0. doi:10.54675/POIV1573.
- Centers for Disease Control and Prevention. Data and statistics on children's mental health [Internet]. Atlanta (GA): CDC; 2025 Jun 5 [cited 2026 Aug 21].
- Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. Қазақстандағы жасөспірімдердің психикалық денсаулығының ерекшеліктері [Internet]. Астана: Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі; 2023 [cited 2026 Aug 21].
Заявления
- Этическое одобрение
- В рукописи описаны анкетирование, психологическое тестирование и интервью с несовершеннолетними учащимися. В исходной версии не приведены полные сведения об одобрении этического комитета, информированном согласии родителей/законных представителей и согласии самих учащихся (assent); эти данные должны быть подтверждены авторами до подачи статьи.
- Конфликт интересов
- Авторы заявляют об отсутствии конфликта интересов.
- Финансирование
- Внешнее финансирование исследования не заявлено.
- Доступность данных
- В статье представлены агрегированные результаты. Условия доступа к исходным индивидуальным данным в первоначальной рукописи не указаны и требуют уточнения авторами.
Batyrhan A.A., Ryskulova A.R.. Evaluation of mental health among secondary school students in the Arys District. Scientific and Practical Journal «Medicine, Science and Education». 2025;(2):121-130. DOI: 10.24412/1609-8692-2025-2-86-98.