«Medicine, Science and Education» журналы ғылыми адалдық, ашықтық және жариялау үдерісіне қатысушылардың жауапкершілігі қағидаттарын ұстанады. Этикалық талаптар авторларға, редакторларға, рецензенттерге және баспагерге қатысты және журналдың барлық материалдарына қолданылады.
Редакциялық қызметте Қазақстан Республикасының заңнамасы ескеріле отырып, ICMJE ұсынымдары, COPE құжаттары, COPE, DOAJ, OASPA және WAME ұйымдарының ашықтық жөніндегі бірлескен қағидаттары, Дүниежүзілік медицина қауымдастығының Хельсинки декларациясы және EQUATOR нұсқаулықтары басшылыққа алынады.
1. Авторлық және авторлардың жауапкершілігі
Авторлық мына төрт өлшем бір мезгілде орындалған жағдайда белгіленеді:
- зерттеу тұжырымдамасын немесе дизайнын әзірлеуге, деректерді алуға, талдауға не түсіндіруге елеулі қатысу;
- мәтінді дайындау немесе оның ғылыми мазмұнын елеулі түрде қайта өңдеу;
- соңғы нұсқаны мақұлдау;
- жұмыстың дұрыстығы мен ғылыми адалдығына жауап беруге және туындаған мәселелерді шешуге қатысуға дайын болу.
Бірінші өлшемге сәйкес келетін тұлғаларға мәтінді дайындауға және мақұлдауға қатысу мүмкіндігі беріледі. Жеке үлес CRediT рөлдері арқылы сипатталады. Бұл рөлдер авторлық өлшемдерін толықтырады, бірақ алмастырмайды.
Қаржыландыру, әкімшілік басшылық, жабдық беру, техникалық көмек немесе тілдік редакциялау өздігінен авторлыққа негіз болмайды. Мұндай көмек тиісті тұлғалардың келісімімен алғыс бөлімінде көрсетіледі. Жасырын авторлыққа, нақты үлес қоспаған тұлғаларды авторлар қатарына сый ретінде немесе беделі үшін қосуға және авторлықты сатуға жол берілмейді.
Барлық авторлар қолжазбаны ұсынуға келісімін растайды. Қолжазба ұсынылғаннан кейін авторлар құрамын немесе ретін өзгерту үшін негізделген жазбаша өтініш және барлық авторлардың, соның ішінде қосылатын және шығарылатын тұлғалардың келісімі қажет. Дау туындаса, қарастыру тоқтатыла тұрады, ал үлесті анықтау құзыретті ұйымға беріледі. Жарияланғаннан кейінгі авторлық өзгерістер бөлек хабарламамен рәсімделеді.
2. Түпнұсқалық және сенімділік
Авторлар деректердің сенімділігіне, талдаудың дұрыстығына, сілтемелердің дәлдігіне және пайдаланылған материалдарға қатысты құқықтардың сақталуына жауап береді. Қолжазбаны бір мезгілде басқа журналға ұсынуға тыйым салынады.
Мыналарға жол берілмейді:
- плагиат, соның ішінде өзгенің идеясын иемдену және аударма плагиаты;
- жасырын қайталама жариялау және зерттеуді жасанды түрде бөлшектеу;
- деректерді ойдан шығару және бұрмалау;
- кескіндерді алмастыру немесе бұрмалау;
- ойдан шығарылған дереккөздер;
- жалған рецензиялау және сараптамаға қатысты өзге манипуляциялар;
- дәйексөз келтіруге мәжбүрлеу және келісілген өзара сілтеме алмасу.
Авторлар байланысты жарияланымдар, препринттер, диссертациялар, тезистер және хаттамалар туралы мәліметтерді ашып көрсетеді. Олардың болуы өздігінен қайталама журналдық жарияланым болып саналмайды.
Мәтіндік сәйкестіктерді тексеру нәтижелерін редактор алынған үзінділердің сипатын, дереккөздерді және дәйексөздердің дұрыс берілуін ескере отырып бағалайды. Сәйкестік пайызы шешім қабылдаудың жалғыз негізі болмайды.
3. Зерттеу этикасы
Адамдардың қатысуымен, тұлғаны анықтауға мүмкіндік беретін биоматериалдарды немесе дербес деректерді пайдалана отырып жүргізілетін зерттеулер қолданылатын заңнамаға және Дүниежүзілік медицина қауымдастығының 2024 жылғы редакциядағы Хельсинки декларациясына сәйкес келуге тиіс.
Этикалық мақұлдау қажет болса, ол тиісті зерттеу рәсімдері басталғанға дейін алынуы тиіс. Қолжазбада этикалық комитет, шешімнің күні мен нөмірі және ақпараттандырылған келісімді алу тәртібі көрсетіледі. Кейін алынған мақұлдау қажетті алдын ала рұқсатты алмастырмайды. Этикалық мақұлдаудан немесе келісім алудан босату негізделіп, қажет болған жағдайда уәкілетті органның шешімі көрсетіледі.
Зерттеуге қатысуға келісім және тұлғаны анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтерді жариялауға келісім бөлек рәсімделеді. Клиникалық жағдайды жариялау үшін пациенттің немесе заңды өкілінің құжатпен расталған келісімі қажет. Деректер мен кескіндер жанама сәйкестендіру қаупі ескеріле отырып иесіздендіріледі.
Клиникалық сынақтар алғашқы қатысушының зерттеуге қосылуға келісімі алынғаннан кешіктірілмей WHO ICTRP желісінің бастапқы тізілімінде немесе ClinicalTrials.gov жүйесінде тіркеледі. Қолданылатын ұлттық талаптар да сақталады. Кеш тіркеу ашық көрсетіліп, тәуелсіз редакциялық бағалаудан кейін тек сирек кездесетін, негізделген ерекше жағдай ретінде қарастырылады.
Жануарларға жүргізілген зерттеулерде құзыретті этикалық органның рұқсаты, ұстау жағдайлары, ауырсынуды басу және зиянды азайту шаралары көрсетіледі; ARRIVE нұсқаулығы қолданылады. Осал топтар, студенттер және бағынысты қызметкерлер қатысатын зерттеулерде қатысудың еріктілігі мен қысымнан қорғау шаралары бөлек сипатталады.
4. Деректер мен әдістердің ашықтығы
Әдістер зерттеуді бағалауға және қайталауға жеткілікті дәрежеде егжей-тегжейлі сипатталады. Қорытындылар деректерге және зерттеу дизайнының мүмкіндіктеріне сәйкес келуге тиіс. Статистикалық мәнділік клиникалық немесе практикалық маңыздылықты алмастырмайды.
Әр ғылыми мақалада деректердің және қажет болған жағдайда кодтың, хаттаманың, қосымша материалдардың қолжетімділігі туралы мәлімдеме беріледі. Шектеулер мен қол жеткізу тәртібі түсіндіріледі. Дербес деректерді заңды негізсіз ашық жариялауға жол берілмейді.
Түпнұсқа зерттеулерде бастапқы деректерді тікелей тексерген авторлар көрсетіледі. Редакция құпия тексеру жүргізу үшін бастапқы материалдарды сұратуға құқылы.
5. Мүдделер қақтығысы және қаржыландыру
Әр автор жұмысқа қатысты қаржылық және қаржылық емес байланыстарын, соның ішінде еңбек қатынастарын, консультациялық қызметін, патенттерін, басқару органдарына мүшелігін және өзге ықтимал мүдделер қақтығыстарын жеке ашып көрсетеді. Мұндай байланыстар болмаса, бұл тікелей жазылады.
Мақалада қаржыландыру көзі, грант пен оның нөмірі, демеушінің зерттеудегі, мәтінді дайындаудағы және жариялау туралы шешімдегі рөлі көрсетіледі. Демеуші авторлардың бастапқы деректерге қол жеткізуін және нәтижелерді жариялау құқығын жасырын шектей алмайды.
Редакторлар мен рецензенттер де мүдделер қақтығысын ашып көрсетуге және елеулі қақтығыс болған жағдайда қарастырудан бас тартуға міндетті. Қаржылық келісімдер мен жариялау ақысы ғылыми шешімдерді айқындамайды.
6. Редакция мен рецензенттердің міндеттері
Редакция қарастырудың тәуелсіздігі мен бейтараптығын қамтамасыз етеді. Баспагер әкімшілік, коммерциялық немесе беделге қатысты себептермен нақты мақаланы қабылдауды не қабылдамауды талап етуге құқылы емес.
Рецензенттер жұмыстарды өз құзыреті шегінде бағалайды, ескертулерін негіздейді және құпиялылықты сақтайды. Жарияланбаған идеялар мен деректерді жеке мүддеге пайдалануға тыйым салынады. Материалдарды басқа маманға беру редактордың алдын ала рұқсатымен ғана мүмкін болады.
Мақаланы қабылдау, жариялауды жеделдету, сарапшыны тағайындау немесе қорытындыны өзгерту үшін сыйақы не артықшылық ұсынуға жол берілмейді. Тілдік, техникалық және статистикалық көмек оның сипаты мен төлем көзі ашық көрсетілген жағдайда рұқсат етіледі және қарастыру кезінде артықшылық бермейді.
7. Жасанды интеллектіні пайдалану
Генеративті жасанды интеллект автор ретінде көрсетілмейді. Оның қолданылуы ілеспе хатта және қолжазбада ашып көрсетіледі. Авторлар фактілерді, сілтемелерді, есептеулерді, кодты, аудармаларды және үшінші тұлғалардың құқықтарының сақталуын жеке тексереді.
Зерттеу деректері мен кескіндерін фактілерді бұрмалайтындай етіп жасауға немесе өзгертуге тыйым салынады. Синтетикалық деректер немесе генеративті әдістер зерттеу нысаны болса, олардың табиғаты, жасалу жолы және шектеулері анық сипатталады.
Редакторлар мен рецензенттер құпия материалдарды жалпыға қолжетімді ЖИ сервистеріне жүктей алмайды. Автоматты ЖИ детекторының көрсеткіші бұзушылықтың дербес дәлелі болып саналмайды.
8. Бұзушылықтарды қарастыру
Редакция бұзушылықтар туралы негізделген хабарламаларды жариялауға дейін де, жарияланғаннан кейін де, мақаланың шыққан уақытына қарамастан қарастырады. Тексеруді мүдделер қақтығысы жоқ тұлға жүргізеді. Авторларға маңызды мән-жайлар хабарланып, түсініктеме беру мүмкіндігі ұсынылады.
Қажет болған жағдайда бастапқы деректер сұратылады, ал зерттеудің ғылыми адалдығына қатысты мәселелер құзыретті ұйымға беріледі. Тексеру аяқталғанға дейін көпшілікке арналған мәлімдемелерде кінәлілік алдын ала белгіленбеуі тиіс.
Анықталған мән-жайларға қарай қолжазбаны қабылдамау, түзету, алаңдаушылық білдіру немесе мақаланы кері қайтару туралы хабарлама жариялау, ұйымға хабарлау және өзге мөлшерлес шаралар қолданылуы мүмкін. Ұйымға немесе барлық бірлескен авторларға ұжымдық санкциялар автоматты түрде қолданылмайды.
Өтініштерді қарастыру және өзгерістер енгізу тәртібі «Шағымдар мен апелляциялар» және «Түзетулер және мақалаларды кері қайтару» бөлімдерінде берілген. Өтініштер mse.journal@ksph.kz мекенжайына жіберіледі.