«Medicine, Science and Education» журналына түскен ғылыми қолжазбалар бастапқы редакциялық бағалаудан және тәуелсіз рецензиялаудан өтеді. Сараптаманың мақсаты — жұмыстың ғылыми маңызын, әдіснамалық негізділігін, нәтижелерінің сенімділігін және этикалық талаптардың сақталуын бағалау.
1. Бастапқы редакциялық бағалау
Редакция материалдардың толықтығын, журнал тақырыбы мен жарияланым түріне сәйкестігін, рәсімделуін, авторларды анықтайтын мәліметтердің алынып тасталуын, қажетті декларациялардың болуын және этикалық талаптардың сақталуын тексереді. Барлық ғылыми материалдар мәтіндік сәйкестіктерге тексеріледі, ал тексеру нәтижелерін редактор мазмұндық тұрғыдан бағалайды.
Ғылыми редактор зерттеу сұрағының маңызын, әдіснамалық жарамдылығын және рецензиялау үшін мәліметтердің жеткіліктілігін бағалайды.
Сыртқы сараптамаға дейін қолжазба техникалық түзетуге қайтарылуы мүмкін. Жұмыс журнал бейініне сәйкес келмесе, дербес ғылыми нәтиже ұсынбаса, зерттеу дизайнында түзетуге келмейтін кемшілік немесе құжатпен расталған бұзушылық болса, негізделген шешіммен қабылданбайды.
Бастапқы бағалау материалдардың толық жинағы алынғаннан кейін 10 күнтізбелік күнге дейінгі мерзімде аяқталады. Кідіріс болған жағдайда авторға себебі мен жаңа мерзімі хабарланады.
2. Рецензиялау моделі
Түпнұсқа зерттеулер, шолулар, әдіснамалық мақалалар, қысқаша зерттеу хабарламалары, зерттеу хаттамалары және клиникалық жағдайлар кемінде екі тәуелсіз сыртқы сарапшының қос тарапты анонимді рецензиялауынан өтеді.
Рецензенттерге авторларды анықтайтын мәліметтерден тазартылған материалдар жіберіледі. Рецензенттер туралы мәліметтер редакцияға белгілі болады, бірақ авторларға ашылмайды.
Екі рецензент те авторлар мен баспагерден тәуелсіз болуы және журнал редакциясының, редакциялық алқасының немесе редакциялық кеңесінің құрамына кірмеуі тиіс. Автор жұмыс істейтін ұйымның қызметкерлері оның қолжазбасына рецензент болып тағайындалмайды.
Рецензент анонимді қолжазбаның авторын анықтаса, жауапты редакторға хабарлап, мүдделер қақтығысының жоқтығын қайта растайды. Жарияланған препринттің болуы анонимдеу және сараптаманың тәуелсіздігі жөніндегі талаптарды жоймайды.
3. Рецензенттерді іріктеу және мүдделер қақтығысы
Рецензенттер тақырып бойынша құзыреттілігі, өзекті ғылыми жарияланымдары және тиісті әдістерді қолдану тәжірибесі ескеріле отырып іріктеледі. Редакция сарапшының жеке басын, ұйымға қатыстылығын және кәсіби байланыс деректерін тәуелсіз дереккөздер арқылы тексереді. Халықаралық сараптамаға шетелдік мамандар тартылады.
Сол жобаның қатысушылары, авторлардың ғылыми жетекшілері немесе бағынысты қызметкерлері, жақын туыстары және соңғы үш жылдағы бірлескен авторлары рецензент болып тағайындалмайды. Бұдан бұрынғы байланыстар олардың маңыздылығына қарай бағаланады.
Рецензент бағалаудың объективтілігіне әсер етуі мүмкін жағдайларды ашып көрсетуге міндетті. Құзыреті жеткіліксіз немесе елеулі мүдделер қақтығысы бар болса, рецензиялаудан бас тартуы тиіс.
Авторлар ұсынған рецензент кандидатуралары ақпарат ретінде қарастырылады. Редакция ұсынылған мамандарды тексереді және кемінде бір сарапшыны авторлардың ұсынымдарынан тәуелсіз тағайындайды. Белгілі бір рецензентті қатыстырмау туралы өтініш негіздемесі болған жағдайда қарастырылады.
Бас редактордың, редакциялық органдар мүшелерінің және баспагер басшыларының мақалалары тәуелсіз сыртқы жауапты редакторға беріледі. Авторлар өз мақаласына редактор мен рецензенттерді тағайындауға, жабық талқылауға немесе шешім қабылдауға қатыспайды.
4. Сараптамалық бағалаудың мазмұны
Рецензент мыналарды бағалайды:
- журнал тақырыбына сәйкестігі, ғылыми және практикалық маңызы;
- зерттеу сұрағы, жұмыстың түпнұсқалығы және ғылыми білімге қосқан үлесі;
- зерттеу дизайны, іріктеме, әдістер және зерттеуді қайталау мүмкіндігі;
- статистикалық немесе өзге талдаудың дұрыстығы;
- нәтижелердің толықтығы және қорытындылардың деректерге сәйкестігі;
- талқылаудың сапасы және шектеулердің көрсетілуі;
- зерттеу этикасы мен тіркеу талаптарының сақталуы;
- қолданылатын есептілік нұсқаулықтарына сәйкестігі;
- деректердің, хаттаманың және қосымша материалдардың қолжетімділігі;
- аңдатпаның, мәтіннің, кестелердің, суреттердің және әдебиеттер тізімінің сапасы;
- рецензентке қолжетімді ақпарат шегіндегі декларациялардың толықтығы.
Түпнұсқа зерттеулер мен жүйелі шолуларда «Ғылыми контекстегі зерттеу» бөлімі де бағаланады.
Рецензия белгіленген нысан бойынша рәсімделіп, негізгі және жекелеген ескертулерді, олардың негіздемесін және редакторға арналған ұсынымды қамтиды. Қосымша әдебиеттерге сілтеме енгізу тек ғылыми қажеттілік болғанда ұсынылады және оның себебі түсіндіріледі.
Рандомизацияланған сынақтар, сандық метаталдаулар, болжамдық модельдерді әзірлеу немесе тексеру зерттеулері және негізгі рецензенттердің құзыретінен тыс күрделі талдауы бар жұмыстар үшін әдіснамалық және статистикалық сараптама міндетті. Мұндай сараптама екі сыртқы рецензияның біріне енгізілуі мүмкін; негізгі сарапшылардың құзыреті жеткіліксіз болса, қосымша маман тартылады.
5. Құпиялылық және мерзімдер
Қолжазба, қосымша материалдар және рецензиялар құпия болып табылады. Материалдарды басқа маманға беру редактордың алдын ала рұқсатымен, мүдделер қақтығысы тексеріліп, оның қатысуы тіркелгеннен кейін ғана мүмкін болады.
Жарияланбаған идеялар мен деректерді жеке мүддеге пайдалануға, анонимді қолжазба жөнінде авторларға тікелей хабарласуға немесе құпия материалдарды жалпыға қолжетімді жасанды интеллект сервистеріне жүктеуге тыйым салынады.
Рецензия дайындаудың әдеттегі мерзімі — сарапшы келіскеннен кейін 21 күнтізбелік күн. Редактормен келісу арқылы мерзім 30 күнге дейін ұзартылуы мүмкін. Сарапшы бас тартқан немесе мерзімді өткізіп алған жағдайда редакция басқа рецензент тағайындайды.
Үстірт, қорлайтын немесе күмәнді рецензиялар себебі көрсетіліп алып тасталады және олардың орнына тәуелсіз бағалау жүргізіледі.
6. Шешім қабылдау және түзету
Рецензиялар ұсынымдық сипатқа ие. Қорытындылар бір-біріне қайшы келсе, редактор дәлелдерді талдап, қажет болған жағдайда қосымша сараптама тағайындайды. Шешім оң және теріс пікірлерді жай ғана санау арқылы қабылданбайды.
Қарастыру нәтижесінде өкілетті редактор мына негізделген шешімдердің бірін қабылдайды:
- қолжазбаны қабылдау;
- аздаған түзетуге жіберу;
- елеулі түзетуден кейін қайта бағалауға жіберу;
- қолжазбаны қабылдамау.
Авторларға жауап дайындау үшін қажетті мазмұндық ескертулер беріледі. Құпия мәліметтер мен бұзушылықтарға қатысты жалғасып жатқан тексеру материалдары ашылмайды.
Аздаған түзетуге 14 күнтізбелік күн, елеулі түзетуге 30 күнтізбелік күн беріледі. Мерзім келісім бойынша ұзартылуы мүмкін. Авторлар түзетілген мәтінді және әр ескертуге тармақ бойынша жауаптарды ұсынады. Әдістерге, нәтижелерге және қорытындыларға енгізілген елеулі өзгерістер қайта рецензиялаудан өтеді.
Сыртқы сараптамадан кейінгі алғашқы шешімді қабылдаудың нысаналы мерзімі — материалдардың толық жинағы алынғаннан бастап 60 күнтізбелік күн. Мерзім ұзартылса, редакция себебі мен жаңа мерзімді хабарлайды, одан кейін қарастыру барысы туралы авторға кемінде әр 30 күн сайын ақпарат береді.
7. Өзге материалдар және арнайы шығарылымдар
Жаңа зерттеу деректері жоқ редакциялық мақалалар, редакциялық жазбалар және түзетулер туралы техникалық хабарламалар материалдың түрі мен қарастыру тәртібі көрсетіле отырып, редакциялық тексеруден өтеді.
Жаңа деректері бар редакциялық мақалалар мен ғылыми хаттар жалпы тәртіп бойынша сыртқы сараптамадан өтеді. Қосымша ғылыми материалдар негізгі қолжазбамен бірге бағаланады. Тақырыптық және шақырылған редакторлар дайындайтын шығарылымдарға негізгі шығарылымдармен бірдей талаптар қолданылады.
Қолжазбаны ұсыну және сыртқы рецензиялау үшін ақы алынбайды. Редакциялық шешімге шағымдану тәртібі «Шағымдар мен апелляциялар» бөлімінде берілген.